Cách làm phần đọc hiểu văn bản nghị luận thi vào 10 môn Ngữ Văn

Cách làm phần đọc hiểu văn bản nghị luận thi vào 10 môn Ngữ Văn luôn là một trong những nội dung trọng tâm khiến nhiều sĩ tử lo lắng. Để chinh phục trọn vẹn điểm số của phần này, học sinh không chỉ cần nắm vững lý thuyết cốt lõi về luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng mà còn phải phân biệt rõ cách trình bày chủ quan, khách quan cũng như nhận diện được thái độ của tác giả.

Bài viết dưới đây sẽ hệ thống hóa toàn bộ kiến thức và chia sẻ các bước làm bài chi tiết, giúp các em tự tin vượt vũ môn thành công.

Mời các em tham khảo!

>>> Xem thêm:

Cách làm phần đọc hiểu thơ đề thi vào 10 môn Ngữ Văn

Cách làm phần đọc hiểu văn bản thông tin thi vào 10 môn Ngữ Văn

Cách làm đọc hiểu truyện ngắn thi vào 10 môn Ngữ Văn

I. Các dạng câu hỏi đọc hiểu văn bản nghị luận trong đề thi vào 10

II. Cách làm các dạng câu hỏi phần đọc hiểu văn bản nghị luận

1. Cách làm câu hỏi về luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng

a. Củng cố kiến thức

b. Dạng đề và cách làm

c. Ví dụ

Đọc văn bản sau và trả lời các câu hỏi:

NIỀM TIN

(1) Một trong những bộ phim tôi thích nhất từ trước đến nay là “Phép lạ trên đường ba mươi tư” được sản xuất năm 1947, trong đó có một câu nói rất thú vị khi hai diễn viên chính John Payne và Maureen O’Hara đối thoại với nhau, đó là: “Niềm tin là sự tin tưởng vào những điều mà lẽ thường bảo bạn đừng nên tin”. Có những băn khoăn trong đời tôi mà chỉ có cách phó thác cho niềm tin, chẳng hạn như tôi có thật sự làm đúng bổn phận của mình trong cuộc sống và công việc không, liệu tôi có thể có được một sự nghiệp vừa đảm bảo về tài chính, vừa là công việc tôi yêu thích không, hay tôi có luôn sống khỏe mạnh không… Không ít lần, tôi căng thẳng, sợ hãi và lo âu, nhưng tôi vẫn cố tin rằng cuối cùng mọi việc sẽ ổn thỏa, dù chẳng có căn cứ gì chắc chắn.

(2) Tôi thích xem những chương trình truyền hình thuật lại tiểu sử của những người nổi tiếng mà lúc khởi nghiệp không ai tin rằng họ sẽ thành công, thế nhưng họ đã thực hiện được. Người ta bảo Sophia Loren có thân hình quá to và còn vô số những người phụ nữ khác (kể cả nổi tiếng hay không) được các nhà chuyên môn trong lĩnh vực nghề nghiệp của họ đánh giá rằng họ không đủ đẹp, không đủ cao, không đủ thông minh hay không đủ tài năng; thậm chí tệ hại hơn, chính cha mẹ của họ là những người có ảnh hưởng lớn đến cuộc đời họ cũng nhận xét như vậy. Đối với những phụ nữ đầy bản lĩnh này, chính niềm tin vào bản thân và vào một đấng quyền năng đã giúp họ vững vàng thực hiện hoài bão của mình.

(3) Tôi tin rằng mỗi người chúng ta sẽ luôn có cho mình một đấng quyền năng để chúng ta đặt niềm tin vào ngài. Dù bạn theo tín ngưỡng hay tôn giáo nào, hoặc giả bạn không theo một tôn giáo nào cả, thì bạn vẫn có thể có một niềm tin cho riêng mình. Niềm tin là sự tin tưởng chúng ta đặt trọn vào một đối tượng khác. Thậm chí nếu bạn chẳng tin vào điều gì ngoài thực tại bằng xương thịt của bạn, thì bạn vẫn còn một người để đặt trọn niềm tin, đó là bản thân bạn, vì bạn không thể phủ nhận cả sự hiện hữu của chính mình.

(In trong Hạnh phúc ở trong ta, Debbie Gisonni, NXB Trẻ, 2016)

Câu hỏi (0.5 điểm) – Dạng 1.1: Xác định luận đề của văn bản.

Trả lời:

Luận đề của văn bản là: niềm tin.

Câu hỏi (0.5 điểm) – Dạng 1.1 + Dạng 1.3: Tác giả đưa ra những bằng chứng nào trong đoạn văn số (2)? Nêu tác dụng của việc sử dụng những bằng chứng đó.

Trả lời:

+ Những bằng chứng được sử dụng trong đoạn văn số (2) là:

Niềm tin của Sophia Loren (một người phụ nữ nổi tiếng thành công) từng bị người ta đánh giá là có thân hình quá to.

Niềm tin của vô số những người phụ nữ khác (kể cả nổi tiếng hay không) được các nhà chuyên môn trong lĩnh vực nghề nghiệp của họ hay thậm chí chính cha mẹ của họ đánh giá rằng họ không đủ đẹp, không đủ cao, không đủ thông minh hay không đủ tài năng.

+ Tác dụng:

Những bằng chứng này là ví dụ cụ thể để chứng minh, củng cố cho lí lẽ: niềm tin có thể giúp con người vững vàng thực hiện được hoài bão của mình.

Những bằng chứng còn góp phần làm tăng tính thuyết phục cho luận điểm về sức mạnh của niềm tin và luận đề bàn về niềm tin trong cuộc sống.

2. Cách làm câu hỏi về cách trình bày vấn đề khách quan và cách trình bày chủ quan

a. Củng cố kiến thức

b. Dạng đề và cách làm

c. Ví dụ

Câu hỏi (1.0 điểm): Xác định cách trình bày vấn đề khách quan và cách trình bày chủ quan trong phần in đậm của văn bản dưới đây, từ đó cho biết tác dụng của việc kết hợp hai cách trình bày này.

Lâm Thị Mỹ Dạ làm bài thơ “Khoảng trời hố bom” tại Trường Sơn vào tháng 10 năm 1972, một trong những thời điểm ác liệt nhất của cuộc chiến tranh chống Mỹ. Trên dãy Trường Sơn, ngày nào cũng có sự hy sinh của bộ đội, thanh niên xung phong. Sự hy sinh của họ trở thành những biểu tượng tuyệt đẹp trong văn học. 

Bài thơ như câu chuyện kể về sự hy sinh dũng cảm của một cô gái mở đường: “Chuyện kể rằng em cô gái mở đường/ Để cứu con đường đêm ấy khỏi bị thương/ Cho đoàn xe kịp giờ ra trận/ Em đã lấy tình yêu Tổ quốc của mình thắp lên ngọn lửa/ Đánh lạc hướng thù hứng lấy luồng bom”. Chất tự sự khá đậm rõ: khi đơn vị hành quân qua con đường mòn, những chiến sĩ ra trận chỉ còn thấy hố bom và huyền tích về người con gái hy sinh. Giọng thơ không còn cứng cỏi, vang vang như trước nữa mà nó lắng xuống, trầm vọng như tiếng thở dài đầy thương cảm: “Em nằm dưới đất sâu”. Không thương cảm sao được khi biết rằng cô gái “nằm dưới đất sâu” giữa những hố bom nham nhở đang còn trẻ lắm; đây là một trinh sát nữ anh hùng, một biểu tượng bất tử của tinh thần yêu nước Việt Nam: “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”… 

[…]

Đọc lại “Khoảng trời hố bom” sau hơn 40 năm tác phẩm ra đời, tôi càng thấm thía điều này: Thơ hay phải chứa trong nó những xúc cảm đầy đặn, những tư tưởng thời đại, gắn bó với Tổ quốc, với nhân dân và được biểu hiện bằng những hình ảnh độc đáo mang dấu ấn sáng tạo của tác giả. Cách tân đến đâu, mới lạ về hình thức đến mấy mà rời xa, thoát ly dân tộc thì chắc chắn sớm hay muộn nó sẽ bị lãng quên như một số trường hợp người làm thơ trong mấy chục năm qua.

Chú thích: Bài thơ “KHOẢNG TRỜI, HỐ BOM” của Lâm Thị Mỹ Dạ:

Chuyện kể rằng: em, cô gái mở đường 

Để cứu con đường đêm ấy khỏi bị thương 

Cho đoàn xe kịp giờ ra trận 

Em đã lấy tình yêu Tổ quốc của mình thắp lên ngọn lửa 

Đánh lạc hướng thù – Hứng lấy những luồng bom… 

Đơn vị tôi hành quân qua con đường mòn 

Gặp hố bom nhắc chuyện người con gái 

Một nấm mộ, nắng ngời bao sắc đá 

Tình yêu thương bồi đắp cao lên… 

Tôi nhìn xuống hố bom đã giết em 

Mưa đọng lại một khoảng trời nho nhỏ 

Đất nước mình nhân hậu 

Có nước trời xoa dịu vết thương đau. 

Em nằm dưới đất sâu 

Như khoảng trời đã nằm yên trong đất 

Đêm đêm, tâm hồn em toả sáng 

Những vì sao ngời chói, lung linh. 

Có phải thịt da em mềm mại, trắng trong 

Đã hoá thành những làn mây trắng? 

Và ban ngày khoảng trời ngập nắng 

Đi qua khoảng trời em – Vầng dương thao thức 

Hỡi mặt trời, hay chính trái tim em trong ngực 

Soi cho tôi 

Ngày hôm nay bước tiếp quãng đường dài? 

Tên con đường là tên em gửi lại 

Cái chết em xanh khoảng-trời-con-gái 

Tôi soi lòng mình trong cuộc sống của em 

Gương mặt em, bạn bè tôi không biết 

Nên mỗi người có gương mặt em riêng! 

Trường Sơn, 10-1972

Trả lời:

– Cách trình bày vấn đề khách quan trong phần in đậm là: “Chuyện kể rằng em cô gái mở đường/ Để cứu con đường đêm ấy khỏi bị thương/ Cho đoàn xe kịp giờ ra trận/ Em đã lấy tình yêu Tổ quốc của mình thắp lên ngọn lửa/ Đánh lạc hướng thù hứng lấy luồng bom”; “khi đơn vị hành quân qua con đường mòn, những chiến sĩ ra trận chỉ còn thấy hố bom và huyền tích về người con gái hy sinh”. 

– Cách trình bày vấn đề chủ quan trong phần in đậm là: “Bài thơ như câu chuyện kể về sự hy sinh dũng cảm của một cô gái mở đường”; “Chất tự sự khá đậm rõ”; “Giọng thơ không còn cứng cỏi, vang vang như trước nữa mà nó lắng xuống, trầm vọng như tiếng thở dài đầy thương cảm”; “Không thương cảm sao được khi biết rằng cô gái “nằm dưới đất sâu” giữa những hố bom nham nhở đang còn trẻ lắm; đây là một trinh sát nữ anh hùng, một biểu tượng bất tử của tinh thần yêu nước Việt Nam”.

+ Tác dụng của việc kết hợp hai cách trình bày này là:

– Cách trình bày vấn đề khách quan giúp tạo cơ sở vững chắc từ chính bài thơ “Khoảng trời hố bom” (Lâm Thị Mỹ Dạ) để đảm bảo tính chính xác, đúng đắn cho lập luận về nội dung và chất tự sự trong bài thơ.

– Cách trình bày vấn đề chủ quan giúp tác động đến cảm xúc của người đọc, khơi gợi sự đồng cảm, mối quan tâm của bạn đọc về nội dung và chất tự sự trong bài thơ “Khoảng trời hố bom”.

– Sự kết hợp hai cách trình bày này trong đoạn văn bản đã giúp tăng tính thuyết phục, chặt chẽ cho lập luận, mỗi một ý kiến chủ quan lại đi liền với một thông tin khách quan.

3. Cách trả lời câu hỏi về thái độ, tình cảm của tác giả trong văn bản nghị luận

a. Dạng đề và cách làm

c. Ví dụ

Câu hỏi (1.0 điểm): Xác định thái độ của tác giả Cô-phi An-nan được thể hiện trong văn bản sau:

THÔNG ĐIỆP NHÂN NGÀY THẾ GIỚI PHÒNG CHỐNG AIDS, 01-12-2003

Cô-phi An-nan (Kofi Annan)

Cách đây hai năm, các quốc gia trên thế giới đã nhất trí rằng để đánh bại căn bệnh HIV/AIDS, cần phải có sự cam kết, nguồn lực và hành động. Tại phiên họp đặc biệt vào năm 2001 của Đại hội đồng Liên hợp quốc về HIV/AIDS, các quốc gia đã nhất trí thông qua Tuyên bố về Cam kết phòng chống HIV/AIDS, trong đó đưa ra một loạt mục tiêu cụ thể kèm theo thời hạn để chiến đấu chống lại dịch bệnh này. 

Ngày hôm nay, chúng ta đã cam kết và các nguồn lực đã được tăng lên. Song những hành động của chúng ta vẫn quá ít so với yêu cầu thực tế. 

Đến thời điểm này, ngân sách dành cho phòng chống HIV đã được tăng lên một cách đáng kể, nhờ vào sự cam kết đóng góp tại từng quốc gia. Đồng thời, vấn đề thành lập Quỹ toàn cầu về phòng chống AIDS, lao và sốt rét cũng đã được thông qua. Đại đa số các nước đã xây dựng chiến lược quốc gia phòng chống HIV/AIDS của mình. Ngày càng có nhiều công ty áp dụng chính sách phòng chống HIV/AIDS tại nơi làm việc. Nhiều nhóm từ thiện và cộng đồng đã luôn đi đầu trong cuộc chiến chống AIDS, hiện đang hoạt động tích cực trong việc phối hợp chặt chẽ với chính phủ và các tổ chức khác để cùng nhau ứng phó với bệnh dịch này. 

Nhưng cũng chính lúc này, dịch HIV/AIDS vẫn hoành hành, gây tỉ lệ tử vong cao trên thế giới và có rất ít dấu hiệu suy giảm. Trong năm qua, mỗi phút đồng hồ của một ngày trôi đi, có khoảng 10 người bị nhiễm HIV. Ở những khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất, tuổi thọ của người dân bị giảm sút nghiêm trọng. HIV/AIDS đang lây lan với tốc độ báo động ở phụ nữ. Giờ đây phụ nữ đã chiếm tới một nửa trong tổng số người nhiễm trên toàn thế giới. Bệnh dịch này đang lan rộng nhanh nhất ở chính những khu vực mà trước đây hầu như vẫn còn an toàn – đặc biệt là Đông Âu và toàn bộ châu Á, từ dãy núi U-ran (Ural) đến Thái Bình Dương. 

Chúng ta đã không hoàn thành được một số mục tiêu đề ra cho năm nay theo Tuyên bố về Cam kết phòng chống HIV/AIDS. Nhưng điều quan trọng hơn là chúng ta đã bị chậm trong việc giảm quy mô và tác động của dịch so với chỉ tiêu đã đề ra cho năm 2005. Lẽ ra chúng ta phải giảm được 1/4 số thanh niên bị nhiễm HIV ở các nước bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất; lẽ ra chúng ta phải giảm được một nửa trẻ sơ sinh bị nhiễm; và lẽ ra chúng ta phải triển khai các chương trình chăm sóc toàn diện ở khắp mọi nơi. Với tiến độ như hiện nay, chúng ta không đạt được bất kì mục tiêu nào vào năm 2005. 

Rõ ràng, chúng ta phải nỗ lực nhiều hơn nữa để thực hiện cam kết của mình bằng những nguồn lực và hành động cần thiết. Chúng ta không thể tuyên bố rằng những thách thức cạnh tranh có ý nghĩa quan trọng hơn và cấp bách hơn. Chúng ta phải đưa vấn đề AIDS lên vị trí hàng đầu trong chương trình nghị sự về chính trị và hành động thực tế của mình. 

Đó là lí do chúng ta phải công khai lên tiếng về AIDS. Dè dặt, từ chối đối mặt với sự thật không mấy dễ chịu này, hoặc vội vàng phán xét đồng loại của mình, chúng ta sẽ không đạt được đến độ hoàn thành các mục tiêu đề ra, thậm chí chúng ta còn bị chậm hơn nữa, nếu sự kì thị và phân biệt đối xử vẫn diễn ra đối với những người nhiễm HIV/AIDS. Hãy đừng để một ai đó có ảo tưởng rằng chúng ta có thể bảo vệ được chính mình bằng cách dựng lên các bức rào chắn ngăn cách giữa “chúng ta” và “họ”. Trong thế giới khốc liệt của AIDS, không có khái niệm “chúng ta” và “họ”. Trong thế giới đó, im lặng đồng nghĩa với cái chết.  

Nhân Ngày Thế giới phòng chống AIDS năm nay, tôi kêu gọi các bạn hãy cùng tôi lên tiếng thật to và dõng dạc về HIV/AIDS. Hãy cùng tôi đánh đổ các thành luỹ của sự im lặng, kì thị và phân biệt đối xử đang vây quanh bệnh dịch này. 

Hãy sát cánh cùng tôi, bởi lẽ cuộc chiến chống lại HIV/AIDS bắt đầu từ chính các bạn. 

(In trong Ngữ văn 12, tập một, Phan Trọng Luận (Tổng Chủ biên), NXB Giáo dục, 2009)

Trả lời:

Thái độ của tác giả Cô-phi An-nan được thể hiện trong văn bản trên là:

– Quan ngại sâu sắc trước thực trạng không mấy khả quan và chưa hiệu quả của công cuộc phòng chống HIV/AIDS trên toàn thế giới.

– Thẳng thắn, lo lắng và có phần thất vọng về kết quả phòng chống dịch HIV/AIDS.

– Tin tưởng và kêu gọi chân thành, mạnh mẽ đối với những hành động quyết liệt trong cuộc chiến chống lại HIV/AIDS.

Hy vọng những hướng dẫn cách làm phần đọc hiểu văn bản nghị luận thi vào 10 môn Ngữ Văn ở trên đã giúp các em nắm vững phương pháp giải quyết từng dạng đề cụ thể từ nhận diện hệ thống luận điểm đến phân tích tư duy khách quan, chủ quan và thái độ tác giả.Việc thấu hiểu bản chất bản văn kết hợp với việc luyện tập đều đặn sẽ giúp các em tự tin tối ưu hóa điểm số của mình. Hãy bình tĩnh, áp dụng linh hoạt các bước làm bài và chúc các em có một kỳ thi thật thành công rực rỡ!

Để ôn thi toàn diện môn Ngữ Văn vào lớp 10, các em có thể tham khảo trọn bộ Tăng tốc 9+ ôn thi vào lớp 10 môn Ngữ Văn, gồm 2 cuốn: Đọc Hiểu và Nghị luận xã hội – Nghị luận văn học. Bộ sách được biên soạn theo hướng dễ học, dễ áp dụng, bám sát các dạng bài thường gặp trong đề thi, giúp học sinh tăng tốc ôn luyện hiệu quả trong giai đoạn nước rút.

Link đọc thử sách: https://drive.google.com/file/d/1QMwNWhc56cBA3OApP5valgFkADa2KMkL/view?usp=sharing

Tkbooks tự hào là nhà xuất bản sách tham khảo lớp 9 hàng đầu tại Việt Nam!

Tkbooks.vn